http://www.nvnf.nl/
http://neurotherapie.nl/
http://www.lister.nl/

Neuropsycholoog Erik Scherder staat aan het hoofd van een team dat al jaren onderzoek doet naar de pijnbeleving van mensen met een dementie of een verstandelijke beperking. “Door hun cognitieve kwetsbaarheid, zijn zij mogelijk minder in staat om aan te geven dat er pijn is in hun lichaam. Hierdoor kunnen mensen met een hersenaandoening pijn lijden zonder dat zij daarvoor adequaat behandeld  worden.”


Hi_erik_liggend

Foto: Jesse Meijers

Het is een belangrijk topic omdat pijn de kwaliteit van leven enorm aantast. Acute pijn door oppervlakkig stoten of vallen is vaak tijdelijk –tenzij er echt iets gebroken, gescheurd of verrekt is- maar interne pijnen zijn veel moeilijker op te sporen, zeker als mensen er zélf niet meer goed over kunnen communiceren. Een mens kan daardoor onnodig gaan lijden en heeft eigenlijk medische hulp nodig. Maar als mensen met dementie pijn hebben, kom je er vaak niet achter omdat men zich over het pijnsignaal minder goed kan uiten. “De resultaten van een aantal studies laten zien dat mensen met Alzheimer mogelijk minder pijn ervaren”, vertelt Scherder, die beschouwd wordt als de pionier in de begeleiding van ouderen met dementie. “Dat komt doordat de diepere hersengebieden waar zich ook de emotionele pijnbeleving bevindt, zijn aangetast. Vandaar dat mensen met de ziekte van Alzheimer in hun beleving minder pijn kunnen voelen. Zo kan het gebeuren dat niemand merkt dat een patiënt na een val zijn heup heeft gebroken: hij voelt daar immers weinig tot niets van en rept niet over pijn. Of het is er wel, maar ze kunnen het niet meer aanduiden en de verzorgenden of arts herkennen het niet.”

Pijnbeleving
Bij vasculaire dementie (waarbij bloedvaten en verbindingen tussen de hersengebieden worden aangetast, red…) is pijn echter weer een heel ander verhaal. In dat geval doet het omgekeerde zich voor en ervaren mensen met de ziekte van Alzheimer juist méér pijn. De reden daarvan is dat het deel van ons brein dat de thalamus heet, de zintuigelijke waarneming niet meer goed doorgeeft. De waarneming van de stand waarin het lichaam zich bevindt raakt dan verstoord en het doorgeven van bepaalde prikkels raakt ontregelt. Gevolg: er kunnen meer pijnprikkels ontstaan, spontaan vanuit het centraal zenuwstelsel, terwijl het lichaam daar geen directe aanleiding toe geeft. Op deze manier kan pijnbeleving versterkt worden en dus juist vele malen groter zijn.

Als je steeds minder in staat bent pijn aan te geven maar je hebt het wel, heb je ook minder kans op behandeling ervan. Scherder: “Dementerende ouderen kunnen geagiteerd, verward, gespannen of onrustig worden. Over het algemeen wordt aangenomen dat dit symptomen van de ziekte zijn. Bij dergelijke gedragsverandering denken partners, familie of medische staf niet altijd direct aan pijn. De bestrijding van pijn staat daardoor helaas te weinig op de agenda bij ouderen met dementie. Datzelfde geldt voor apathisch gedrag. Iemand zit misschien stil omdat irritatie aan het bewegingsapparaat misschien tot ernstige pijn kan leiden. Als iemand niet kan verwoorden of hij pijn voelt, moeten wij die stap naar bewustwording maken en bijvoorbeeld analyseren waarom iemand stil zit.”

Pijnbestrijding
Voor ieder mens geldt dat ouderdom gebreken met zich meebrengt. Er is toename van pijn te verwachten en meer slijtage aan de gewrichten bijvoorbeeld. Maar dat geldt natuurlijk precies zo voor iemand die oud wordt en aan een dementie lijdt. “Voor iedereen is een juiste behandeling dus van cruciaal belang!”, benadrukt Scherder. “Er kan nog veel meer nagedacht worden over pijn bij ouderen die cognitief kwetsbaar zijn. Het is overigens geen enkele kritiek op de zorg, die is me heilig. Maar we hebben een enorme stap te maken. Zeker als je kijkt naar de stijging van het aantal patiënten met een dementie. Daarom is bewustwording belangrijk.”

Wereldwijd zijn er tot nu toe slechts 3 onderzoeken naar pijnbestrijding bij mensen met een vasculaire dementie. Maar de uitkomsten zijn veelbelovend voor het verbeteren van de kwaliteit van leven. Scherder: “Wat je wil voorkomen is dat mensen met een dementie een rustgevend middel (sedatie) krijgen terwijl er eigenlijk sprake is van pijn. In één studie werd zo’n sederend middel (Haldol) vervangen door paracetamol. Wat bleek? Er trad een geweldige verbetering op in de kwaliteit van leven. Hun stemming verbeterde en ze namen vaker deel aan sociale activiteiten.”

tekst: Annemarie v/d Weert